Nieuw Ginneken
in oude ansichten
waarin afbeeldingen van Bavel, Galder en Ulvenhout
door
Jacques Jespers
Europese Bibliotheek - Zaltbommel MCMLXXIII
INLEIDING
De gemeente Nieuw-Ginneken bestaat pas sinds 1942, als afsplitsing van de vroegere gemeente Ginneken en Bavel. De oude dorpskern van Ginneken werd in dat jaar aan de gemeente Breda toegevoegd. Het restant van die gemeente kon een eigen bestaan blijven leiden. Nieuw-Ginneken werd tot 1964 bestuurd vanuit het oude gemeentehuis dat op het grondgebied van Breda was komen te staan. Het nieuwe raadhuis te Ulvenhout werd op 4 januari 1964 plechtig in gebruik genomen. De gemeente omvat een viertal kernen: Bavel, Ulvenhout, Galder en Strijbeek. Bavel is zonder twijfel de oudste nederzetting in de gemeente. Het dorp wordt in 1299 voor het eerst vermeld, samen met de gehuchten Lijndonk en Tervoort. Kerkelijk behoorde Bavel tot 1316 bij Gilze, maar sindsdien leidt het een afzonderlijk bestaan. De oude dorpskerk werd in 1888 afgebroken, nadat een nieuwe neo-gotische kerk was gesticht. Het kerkdorp Ulvenhout ligt tussen de rivier De Mark en een uitgebreid bosgebied langs de oude weg van Ginniken naar Hoogstraten. Het komt in de archieven vroeger voor dan Bavel, namelijk in 1277, maar de groei tot kerkdorp begon eerst omstreeks 1740. Nabij het slotje Grimhuijsen verrees toen namelijk de schuurkerk van de inwoners van Ginneken, die door de maatregelen van de reformatie uit hun eigen dorp waren verdreven. De pastoor van Ginneken was in het slotje Grimhuijsen gaan wonen, zodat hier het kerkelijk centrum van Ginniken werd gevestigd. Pas in 1837 kreeg Ginniken weer een eigen kerk nabij de vroegere plaats. Aan het slotje Grimhuijsen herinneren nog een zeventiende-eeuws zandstenen poortje en twee hekpalen met leeuwekoppen, welke fragmenten men aantreft aan beide kanten van de huidige katholieke kerk. Galder ligt aan de weg van het Mastbos naar Meersel- dreef en groepeert zich rondom een kapel van Sint Jacobus, die uit de vijftiende eeuw dateert en nog een fraaie toren bezit. Strijbeek bestaat uit een aantal verspreid liggende huizen aan de Belgische grens, ter hoogte van het dorp Meerle. Op de hoek van deze weg en de Gouw- bergseweg staat een kapelletje van Sint Hubertus, dat in 1875 gebouwd werd uit de restanten van een vorig gebouw, reeds vermeld in 1518. Nieuw-Ginneken is rijk aan bossen: het Ulvenhoutse bos, het Annabos en de bossen en de heide te Strijbeek. Daarin of daarlangs liggen landgoederen, zoals „Hondsdonk” en „Luchtenburg” . Het landgoed „An- neville” werd pas in de vorige eeuw gesticht, maar geniet landelijke bekendheid, omdat koningin Wilhelmina daar na de bevrijding enkele maanden verbleef. Behalve de weg naar Hoogstraten is er ook nog de weg naar Turnhout via Chaam. Interlokale verbindingen kende Nieuw-Ginneken vroeger nauwelijks. In het begin van deze eeuw werd de paardetram van Ginneken doorgetrokken tot aan de Roskam te Ulvenhout. De tramsporen zijn nog zichtbaar op enkele ansichten. Industrie bezat deze plaats bijna niet, de oudste bedrijven zijn de boterfabrieken te Bavel en Ulvenhout. Op het gebied van onderwijs viel er meer te beleven. Van 1878 tot 1966 volgden de toekomstige priesters van het bisdom Breda op het seminarie Ypelaar de humaniora. Nadat in 1916 de paters der heilige harten zich gevestigd hadden op de Kleine Ypelaar ontstond ook daar een seminarie. De bevolking vond haar bestaan voornamelijk in landbouw, tuinbouw, veeteelt en agrarische ambachten. Er is nog een enkele wagenmaker of hoefsmid, maar de oude hoefstal voor het huis is verdwenen. Ulvenhout had zijn bierbrouwerijen aan de Roskam en Bavel bezat enkele leerlooierijen. Aan de weg van Bavel naar Gilze stond de typische oude herberg „De Brouwers”, maar deze is in 1944 helaas weggebombardeerd. Getracht is een evenredig aantal foto’s of ansichten van Bavel en Ulvenhout te geven. De topografie heeft de voorkeur gekregen boven foto’s van groepen en gebeurtenissen, die ons trouwens in geringere mate zijn overgeleverd. Toch toont deze laatste categorie hoe rijk het verenigingsleven in deze gemeente nog is. Zowel Bavel als Ulvenhout hebben hun harmonie en schutterijen. In beide dorpen vormen de schutsbomen, waar elk jaar nog op de vogel wordt geschoten, een bekend beeld in het landschap. Processies waren vroeger verboden, maar dit was geen belemmering om optochten te houden bij het jubileum van een pastoor of de inwijding van een H. Hartbeeld Dat Nieuw-Ginneken een grensgemeente is, blijkt uit de foto’s van Galder. Nabij Kerzel staat een Belgisch café juist op de grens. Geen wonder dat het hier tijdens de mobilisatie 1914/18 wemelde van de soldaten. Voor hen en voor de bewoners hielden de capucijnen van Meerseldreef kerkdiensten in de kapel van Galder. Dit boekje eindigt met twee opnamen, die herinneren aan de laatste burgemeester van Ginneken en Bavel, jonkheer mr. Th. E. Serraris. De gemeenteraad van bijna zestig jaar geleden is treffend geportretteerd bij zijn installatie in 1916. Het tot grote omvang uitgegroeide gemeentepersoneel ziet men op een foto in de tuin van de burgemeester in de ijskoude winter van 1929. Het was door de beperkte omvang van dit boekje niet mogelijk een beeld te geven van de gemeente in al haar facetten. Toch hopen wij, dat de keus die hier gemaakt werd de lezer een redelijk goed beeld zal geven van Nieuw-Ginneken zoals het vroeger was en ten dele nog is.
Dr. F.A. Brekelmans
gemeentearchivaris
1. Slechts weinigen zullen zich herinneren dat de Kerkstraat er omstreeks 1890 zo uitzag. Op de voorgrond links poseert de familie Boomaars voor haar huis. Daarnaast woonde J. Smeekens, de leerlooier en naast de pastorie stond toen reeds café Bruininks. Op de achtergrond ziet u nog net het houten hek dat toen rondom de pas voltooide kerk stond.
2. Wegens plaatsgebrek in de oude lagere school (tegenwoordig Brigidastraat 2-4-6) werd in 1902 een nieuwe school gebouwd voor jongens en meisjes. Hoofdonderwijzer was C. van der Poel, die de vijfde en zesde klas onder zijn hoede had. Zijn oudste dochter Nely stond voor de eerste en tweede klas en de heer Metsers had de derde en vier
3. Hier zijn we aangekomen bij de hoek Brigidastraat-Deken Dr. Dirckxweg. Uiterst links woonde veldwachter Van Dun. In het derde huis links kon men zich bij kleermaker en barbier J. van Opstal laten scheren voor drie centen. Getuige de twee militairen rechts werd deze foto gemaakt tijdens de mobilisatietijd 1914/18.
4. Deze foto uit 1921 toont boerderij „het Kerkeind” aan de Kerkstraat (thans de nummers 44-46), bewoond door J.H. Oomen. Onder de vier lindebomen ziet u voor de boerderij de kinderen Oomen. Let op de driewielige rieten kinderwagen.
6. In 1902 werd in Bavel de „Coöperatieve Stoomzuivelfabriek St. Brigida” opgericht onder de leiding van de eerste directeur, Van Geldrop. Voor de fabriek staan enige voor die tijd karakteristieke „lange karren”. De melkprijs bedroeg toen drie cent per liter en de eieren brachten anderhalve cent op. De fabriek werd in november 1957 opgeheven.
7. Pension „De Brouwers” heeft als café verscheidene exploitanten gekend, waaronder de familie Martens. Vanaf 1933 werd het als pension geëxploiteerd door de familie Van der Velden. Helaas is deze prachtige Brabantse hoeve met zijn antieke inrichting tijdens de oorlog verloren gegaan.
8. Deze antiek-rustieke boerenhoeve, „De Lange Kooi” genaamd, gelegen aan de Gilze- weg, behoorde in 1908, toen deze foto gemaakt werd, toe aan A. van Gestel. Op zaterdag 28 oktober 1944 tijdens de bevrijding, brandde de boerderij, samen met tweeëntwintig andere in Bavel, geheel uit.
9. Zo zag het vroegere seminarie „Ypelaar” er uit omstreeks 1925. Het gebouw dateerde van 1887. In het voorjaar van 1944 kreeg het seminarie een Duitse bezetting, als gevolg waarvan het op 28 oktober 1944 in vlammen opging. Het nieuwe seminarie, dat na de oorlog op dezelfde plaats verrees, herbergt sinds 1966 de sociale academie „Markendaal”.
10. In het begin van de 20e eeuw bestond in Bavel de behoefte aan een patronaatsgebouw. Onder de stimulerende leiding van deken dr. Dirckx werd het gebouwd om daarna in gebruik te worden genomen als vergaderruimte, voor zang- en toneeluitvoeringen en als kleuterschool. Hier ziet u een kleuterklas in 1912 met als kleuterleidster mejuffrouw Adriaansen, beter bekend als „Mieke van Liene”. Het gebouw werd begin 1973 afgebroken.
11. Na de eerste wereldoorlog werd in Bavel de „R.K. Jonge Boerenstand” opgericht onder de bescherming van de H. Walfridus. Zij hield zich hoofdzakelijk bezig met cursussen op godsdienstig, sociaal en cultureel gebied. De foto toont de leden van de vereniging in 1929 met in hun midden kapelaan Van de Riet. Later is de naam veranderd in „Katholieke Plattelands Jongeren”.
12. Bavel kende vroeger reeds diverse boomschutterijen. Deze opname van boomschutterij „St. Hubertus” werd gemaakt bij haar vijftigjarig bestaan. U ziet knielend, van links naar rechts: P. de Nijs, J. Jansen, H. van Gils, C. van der Aa en M. Hendrickx. Staande: J. Ermens, J. Jansen, J. Meeuwissen, J. Bastiaansen, A. Bekers (? ), C. Hendrickx, A. Pop- pelaars, A. van Dorst, J. Bastiaansen, P. van Loon, J. Meeuwissen en H. Cornelissen.
13. De harmonie „St. Cecilia” tijdens een festival te Gilze in 1930. Zittend van links naar rechts: J. Machielsen, P. Jansen, W. Diepstraten, J. Jansen, secretaris J. Jansen, directeur N. de Rook, M. Diepstraten, A. Jansen, J. Maas en J. Meeuwissen. Staande: A. Jansen, C. van Loon, A. Marijnissen, Th. Jansen, J. Diepstraten, J. Nelemans, J. Leppens, J. Jansen, A. van Bavel, J. Nelemans, notaris v.d. Wildenberg en M. Brouwers. Tweede rij: P. Leppens, J. Jansen, J. van Kuijk, J. Jansen, G. Martens, A. Adriaansen, J. Nelemans, H. Jansen en P. Oomen.
14. Deze fraaie opname toont de eerste communicantjes van Bavel op twaalfjarige leeftijd achter de pastorie in 1908. Op de eerste rij, van links naar rechts: M. Herrijgers, B. Marijnissen, P. van der Aa, M. de Nijs, P. Veeken, J. van Gestel, J. Huijbregts, G. Lindeloof en L. Bruigoms. Tweede rij: M. Wirken, M. Boomaars, M. Meeuwissen, D. Janssens, C. Huijbregts, P. Verhees, C. Jansen, W. Hofkes en G. Sprenkels. Derde rij: M. van Ginneken, A. Bastiaansen, M. Diepstraten, C. Havermans en H. Kouwenberg.
15. Vijftig jaar geleden vormde J. van Bavel met zijn zuivelwagen een bekend onderdeel in het Bavelse straatbeeld. De zuivelprodukten, die uit het toen nog overwegend agrarische Bavel werden betrokken, vonden goed hun weg naar de inwoners van Breda. Hier zien we de familie Van Bavel-Boleij achter haar huis op een foto van 1925.
ULVENHOUT
16. Aangekomen in Ulvenhout zien we dat het „Jachthuis” vroeger een geheel andere aanblik vertoonde dan tegenwoordig. Dit familiehotel/pension werd in 1908 geëxploiteerd door L. Ueberfeldt, zoals we op de zijgevel kunnen lezen. De jagers uit de omgeving verzamelden zich hier op zaterdagmorgen om daarna met het wildwagentje de bossen in te trekken. Van 1948 tot 1962 werd het pand bewoond door burgemeester J.A.M. Rouppe van der Voort.
17. Hoe landelijk de Dorpstraat er uitzag in 1912, toont deze foto. Links ziet u de „Acht Zaligheden”, die in 1972 werden afgebroken.
18. Ulvenhout genoot vroeger reeds bekendheid als een toeristisch aantrekkelijk dorp. Op deze foto zien we enige toeristen van die dagen onder de veranda van café Verdaasdonk, rond 1908. Links staat het gezin Verdaasdonk met het dienstmeisje. De heer rechts, met garibaldi-hoed, is J. Klaassen, wiens winkel we later nog zullen tegenkomen. De prijs voor een borreltje of een glas koel donker bier bedroeg een stuiver; het gebruik van de paarden- kribben was gratis.
19. In 1904 opende de „Ginnekensche Tramweg Maatschappij” een lijn van de zuidgrens van Teteringen naar het centrum van Ulvenhout. De paardetram volgde toen twaalf maal per dag de route Saksen Weimarplein-Ginnekenweg-Raadhuisstraat-Ulvenhoutselaan- Dorpstraat vice versa met als eindpunt hotel Hurks (thans café De Jong). Een enkele reis kostte vijf cent. In 1906 werd het lijntje doorgetrokken naar mouterij „De Roskam” van Henri Nooren. Het geheel werd in 1921 opgeheven.
20. Het oude slot Grimhuijsen diende van 1724 tot 1904 als pastorie. De schuurkerk, die in 1792 werd ingezegend, werd in 1904 vervangen door de huidige St. Laurentiuskerk. Tussen de bomen ziet u nog de twee natuurstenen hekpalen, die de toegangspoort tot het slot markeerden en daarna een plaats kregen links van de nu bestaande kerk.
19 De Kerkstraat gezien vanaf de melkfabriek, omstreeks 1930. Rechts smederij Jansen, links de schuur van Oomen (nrs. 44/46). Het besneeuwde veld is de akker De Brake, met het in 1919 geplaatste H. Hartbeeld. Net voorbij het Kerkeind lag aan de Kerkstraat tot 1960 een oude boerenwoning, die op de foto nog net achter het H. Hartbeeld zichtbaar is. Deze was in de vorige eeuw eigendom van J.A. Diepstraten, vervolgens van de familie A. Oomen en later van J.H. Oomen. In 1876 werd dit pand gesplitst in drie woningen, die omstreeks 1960 werden gesloopt (nu nrs. 25 en 27). Rechts op de achtergrond het in 1901 gebouwde huis Kerkeind 3/5, bewoond door J. Grauwmans.
21. In het begin van deze eeuw was het zielenaantal in Ulvenhout zo toegenomen, dat de bouw van een nieuwe kerk noodzakelijk werd. In juni 1903 werd de eerste steen voor deze ruime kerk gelegd, die onder de bescherming zou staan van de aloude patroon van Ginneken, St. Laurentius. De architect was C. van Hoof uit Tilburg. Als bouwpastoor trad op deken L. Fick.
22. Vóór de restauratie in 1963 was het interieur van de St. Laurentiuskerk voorzien van kleurrijke muurschilderingen. Deze schilderingen werden in 1929 aangebracht door decoratiebedrijf Deuselmann uit Amsterdam, in opdracht van pastoor Vermunt. Het sja- bloonwerk werd verzorgd door de heren Van Es en Schüller. Het Van Pethegem-orgel uit 1803, dat afkomstig is uit de oude schuurkerk, stond toen achter in de kerk op het oksaal.
23. Op initiatief van burgemeester R. Buijsen werd in 1874 in Ulvenhout een openbare lagere school gesticht (tegenwoordig Dorpstraat 68). Op deze foto van 1905 ziet u naast de school het woonhuis van hoofdonderwijzer Cales en het brandspuithuis. Let op de waterpomp rechts. Links staat de hoefstal van F. van den Muijsenberg. Het oude schoolgebouw werd in 1969 gesloopt.
24. Op de hoek van de Sterstraat (Annevillelaan) en de Dorpstraat stond omstreeks 1920 de winkel van J. Klaassen. Men kon er onder meer terecht voor snoep- en ellegoed. Links van de winkel was de timmerwerkplaats. Het houten gebouwtje rechts was de houtopslag- plaats. Getuige het verkeersbord links was de Annevillelaan destijds nog verboden voor motorrijtuigen.
25. In 1906 werd onder leiding van burgemeester baron Van der Borch de „Coöperatieve Stoom-Zuivelfabriek Hoop op Zegen” opgericht. De eerste directeur was de heer Vermunt, die we rechts met zijn gezin voor het woonhuis zien staan. Later werd deze „wereldse” naam gewijzigd in „Zuivelfabriek St. Laurentius”. Toen de fabriek in 1967 werd gesloten, gingen de meeste melkleveranciers leveren aan „Zuivelfabriek Martinus” in Breda.
26. Bij de vredefeesten op 13 oktober 1919 poseerde de voetbalvereniging „Eendracht Maakt Macht” met een „wandelende voetbal” op het kerkplein. De vereniging, die in 1907 werd opgericht, voetbalde aanvankelijk naast de boerderij van de familie Huijben aan de Dorpstraat, later op de Bieberg en op een veld aan de Akkerstraat. In 1930 werd de naam gewijzigd in „De Zwartjes”.
27. Eveneens bij de vredefeesten poseerde de wielrijdersclub „De Zwaluw” voor de mouterij van Henri Nooren. De feesten werden onder andere gevierd met een grote optocht waarvan we op de achtergrond nog een gedeelte zien voorbijtrekken. Deze club, die thuis was bij café „De Vriendschap” van F. Roelandt (nu Dorpstraat 75/77), werd opgericht in 1901. Met fiets zien we, van links naar rechts: N. Peemen, A. Jansen, M. Roelandt, Z. Voeten, Ch. Roelandt (voorzitter van de oranjevereniging), C. Kuijpers, C. Peemen en L. van Welt.
28. Vóór de „Rotterdamsche Gezondheids-kolonie” zien we de pas opgerichte harmonie „Constantia” na een muziekuitvoering in 1907. Rechts herkennen we secretaris G. Metsers, H. Tervooren en voorzitter F. Oomen. Links staan G. Hamel en dirigent Th. Verdaasdonk, wiens café we reeds hebben gezien.
29. Bij het vijfentwintigjarig priesterfeest van pastoor Vermunt in 1923 werd een H. Hartbeeld onthuld in de tuin van de familie Oonincx. Bij de aanleg van de Pastoor Vermuntstraat in 1957 werd het beeld verplaatst naar de tuin van de pastorie. Tussen de beide priesters ziet u een vrouw met een typisch Brabantse kroonmuts.
30. De „ Rotterdams che Gezondheids-kolonie” aan de Geersbroekseweg, gebouwd omstreeks 1880, diende oorspronkelijk om de Rotterdamse jeugd gezonde lucht op te laten doen in de Ulvenhoutse bossen. Op 13 oktober 1937 werd de eerste steen gelegd voor het huidige gebouw, dat thans beheerd wordt door de gemeente Rotterdam. Op deze foto van 1905 ziet u het oude gebouw met kinderen en verzorgsters.
31. Rond 1910 werd uitspanning „De Faisanterie”, gelegen aan de Huisdreet tegenover de boswachterswoning, geëxploiteerd door de familie C. Hoefmans-Hak, hier gezeten aan het tafeltje met twee dochters. Links ziet u nog juist de veranda, waar later een speeltuin zou worden aangelegd. In 1966 werd „De Faisanterie” afgebroken; de naam bleef voortbestaan in het huidige café-restaurant aan de St. Annadreef.
32. Het begin van de Rouppe van der Voortlaan toonde omstreeks 1912 dit beeld. De destijds geheten Nieuwe Dreef leidde naar de eerder genoemde „Faisanterie”. In 1957 werd de weg verhard en doorgetrokken naar Bavel.
33. Tegenover het buitengoed „Anneville” staat deze boerderij, die in 1904 bewoond werd door F. Paulussen (op de foto uiterst links). Zittend: baronesse Van Zuylen van Nyeveldt en mevrouw Paulussen. Let op de beide duiventillen links en rechts op het dak. Koningin Wilhelmina verbleef op het landgoed „Anneville” gedurende de laatste oorlogsdagen, alwaar zij op 4 mei 1945 de capitulatie van Duitsland vernam.
GALDER
34. Op de hoek van de Galderseweg-St. Jacobsstraat stond in 1914 café annex kruidenierswinkel „In ’t Kruispunt”, geëxploiteerd door A.P. van Opstal. Gedurende de mobilisatietijd waren in dit café op zolder soms wel vijftig militairen ingekwartierd. Naast het café was rechts het gebouwtje van de Boerenbond, waarin groenten en materialen werden opgeslagen; links stond de koestal. Voor het café ziet u mevrouw Van Opstal-Boon met drie kinderen.
35. Na het uitbreken van de eerste wereldoorlog werd de Nederlandse grens naar Meersel- dreef hermetisch afgesloten en kreeg Galder een sterke bezetting van militairen. Op deze foto ziet u tussen de zojuist aangebrachte Nederlandse en Belgische vlag enige officieren en manschappen van de landwacht en marechaussee aan de grens. Rechts de zijgevel van het (Belgische) café „’t Hoekske”, geëxploiteerd door smid J. van Boxel.
36. Een foto van het interieur van de Galderse St. Jacobskapel op 1 juni 1915. Daar de kerkgangers van Galder in die tijd geen gebruik meer konden maken van de kloosterkerk in Meerseldreef, werd de kapel weer als kerk ingericht. De geestelijke verzorging was destijds in handen van de Belgische capucijnenpater Theofiel (links op de foto).
ALGEMEEN
37. De gemeenteraad van Ginneken en Bavel zoals die zitting had op 8 augustus 1916 bij de installatie van burgemeester jonkheer mr. Th.E. Serraris. Van links naar rechts ziet u: C. Rijppaart, A. van Nooten, A. Beenackers, A.J. Verlegh, J. van Dun, A.G. Bastiaansen, C.A. Oomen, burgemeester Serraris, J.F. Maassen, G.C. van Dijk, J.G. van Eijl, L.J. van de Wetering, G.A. van Hooijdonk en gemeenteontvanger J.H. van Mierlo.
38. Ter gelegenheid van het koperen ambtsjubileum van de burgemeester werd begin 1929 deze groepsfoto gemaakt in de tuin van de toenmalige burgemeesterswoning aan de Raadhuisstraat in Ginneken. Zittend ziet u de burgemeester en zijn gezin, de beide wethouders, de gemeentesecretaris en de gemeenteontvanger. Daarachter staat het voltallige gemeente- personeel van die dagen.